ب : مفهوم مخالف : عبارت از مفهومى است كه در ايجاب و سلب مخالف با منطوق باشد . يعنى اگر منطوق ، ايجابى باشد ، مفهوم ، سلبى است و اگر منطوق ، سلبى بوده ، منطوق ، ايجابى است . بنابراين ، مفهوم « إن جاءك زيد فاكرمه » بنا بر اينكه جملات شرطيه داراى مفهوم باشند ، « 1 » عبارت از يك قضيّهء شرطيّهء سالبه با شرط و جزائش بوده كه لازمهء قضيّهء شرطيّه‌اى است كه منطوق كلام بوده « 2 » و اين قضيّهء شرطيّهء سالبه كه مفهوم بوده ، همان خصوصيّتى را كه قضيهء شرطيّهء منطوق داشته ، دارد « 3 » و اين خصوصيّت در قضيّهء شرطيّهء

--> وجوب اكرام فرزند عالم بوده و مفهوم موافقش عبارت از وجوب اكرام خود عالم به طريق اولى مىباشد . به مفهوم موافق ، اطلاق فحوى الخطاب ، لحن الخطاب و مفهوم اولويّت نيز مىشود . كلمهء « فحوى » به معناى روش بوده و « فحوى الخطاب » يعنى روش سخن گفتن به گونه‌اى است كه بيانگر سرايت دادن حكم از موضوع در منطوق به هر موضوع و مورد ديگرى است كه از نظر علّت قوىتر باشد . مثلا وقتى علّت نهى از « تأفيف » عبارت از حرمت آزردن پدر و مادر است ، يا وجوب اكرام فرزند عالم عبارت از انتساب فرزند به پدرش مىباشد ، قطعا فحاشى كردن ، زدن پدر و مادر و مانند آنكه بيشتر موجب آزردن آنان مىشود حرام است و قطعا اكرام خود عالم كه فرزندش به واسطهء انتسابش به او واجب الاكرام بوده ، واجب مىباشد . ( 1 ) - مثال در كتاب براى مفهوم مخالف ، در آنجايى است كه حكم در منطوق ، ايجابى و حكم در مفهوم ، سلبى است . مثال براى عكسش چنين است : « ان لم تسلم فلا تدخل الجنّة ابدا » مفهوم مخالفش ، آن است : « فاذا اسلمت تدخل الجنّة » حكم در منطوق ، سلبى بوده ولى در مفهوم ، ايجابى است . ( 2 ) يعنى « ان لم يجئك زيد فلا تكرمه » كه اين جملهء شرطيّه ، لازمهء « إن جاءك زيد فاكرمه » مىباشد . ( 3 ) چرا كه در هر دو يعنى در « إن جاءك زيد فاكرمه » و « ان لم يجئك فلا تكرمه » خصوصيّت لزوم ترتّب على وجود دارد . يعنى در اوّلى ، آمدن زيد ، علّت تامّه و منحصره براى وجوب اكرام زيد بوده و در دوّمى نيز عدم آمدن زيد ، علّت تامّه و منحصره براى حرمت اكرام او مىباشد .